Блаже Конески „за зачетокот на песната“

Безсомнежно е разбирлива возбудата на критичката мисла. Присуството на искреното и интелектуално љубопитство се сведува на исто така логично оправдан чин. Впрочем, секоја нова средба со поетското слово на Блаже Конески го поттикнува овој сплет од умствени атмосфери и чувствени брановити пејзажи во духот. Тоа е литерарната и филосовска вистина којашто можеме дедуктивно да ја исткаеме од идејниот и мотивски нуклеус на творечкиот опус на Конески. Чекорејќи низ зборовните пространства, неретко и цели лирски микрокосмоси, не можеме да останеме заробени во удопството на восприемачкото спокојство. Невозможно е прогонувани од  поетското и мисловно ехо, да не се осмелиме да посегнеме по длабоко скриените поетски и филосовски квинтесенции. Навистина, поетската мисла на Конески соодветствува на  филосовскиот копнеж инкрустиран во хуманистичкиот код, копнеж по разбранување на ефемерната, монохроматска, меланхолично здодевна стварност во име на возвишената убеденост во нејзината повеќеслојна и комплексна убавина.

Поаѓајќи од веќеспоменатите премиси, и во светлината на мисловната поставка за филосовскиот потенцијал на лирскиот израз на Блаже Конески, соодветно би било истакнувањето на прашањето- кој би бил најкомплексниот филосовски сомнеж којшто би го измачувал немирниот уметнички и креационен дух на поетот? Вистина, тврдоглавиот песимист и уметнички скептик оваа слика би ја поздравил со априорен, циничен и ироничен насмев, прашувајќи се со потсмев, – зарем и поетите бидуваат измачувани? Незачудувачки, овој коментаторски изблик би причинил резигниран,  духовен грч и размир во совршената конструкција на идејата за верба во моќта на уметноста, и уште повеќе, верба во моќта на уметноста на зборот. И токму така, го среќаваме Поетот, во неговата скромност, достоинственост, благородство на духот и  решителна волја на чекорот…  Се искачува кон храмот на Поезијата, во сета негова Парнасовска убавина, скалило по скалило се обидува да ја спознае светлината на зборот, поетскиот апсолут и поетското архе. Одлучувајќи се за следниот миг и пред да го преземе чекорот на следното скалило, застанува и молчеливо потонува во слободното едрење на мислите. Филосовскиот немир е повторно неговиот патоводител. И така, кога е на прагот од овој храм, тој во духот на едно храбро, но не и вообразено љубопитство се запрашува– од што е изграден овој храм, а оттаму, што ја сочинува Поезијата и од што се раѓа Таа?  Имено, неспорен е статусот на вечното прашање за тоа од што се изградени мислите, збороредите коишто следејќи ги естетичките и уметничките начела, се детерминираат како поезија. Ова прашање е ослободено од наивност и мисловна леснотија, и  истото не е производ на фантазмагорична визија или апстракност на спекулативното опсервирање на стварноста. Истото се раѓа кога поетот го заробува мигот, мигот  кога тој и песната се единствените ентитети при чинот на креација, поетот, субјект-креатор и песната, којашто станува субјект во дијалогот со незјиниот творец, миг којшто лесно може да се загуби или пак да се асимилира во заборавот и  безразличноста на времето. Но, јасно е дека Конески го уловил неуловливиот миг како ретко кој друг поет. Во тој миг на себесоочување со зборот, го остварува “Трактатот за зачетокот на песната”. Сообразно со претходно кажаното, соодветна би била поткрепата на истото преку истакнувањето на ставот на Блаже Конески во поглед на според него, откривањето на песната, изразен во неговиот есеј Еден опит”. Имено, тој вели-  “Повеќе пати сум говорел за откривањето на песната, за тоа дека песната повеќе ја откриваме отколку што ја пишуваме.“

Потем, исто така, повикувајќи се на согледбите на Надежда Мандељштам, укажува на тоа дека- “Целиот процес на поетското создавање се состои од напорот  да се улови и забележи хармонична и смислена целост што веќе суштествува и која однекаде се преточува во зборови.” Во истиот есеј, Конески, апострофира дека на секоја поетска креација ѝ претходи причина, повод, истата не е оддадена на креативната случајност, не претставува наивна игра на поетовата инспирација и беспричинско дифузно канализирање на творечкиот порив.

“…значајни песни, не се јавуваат по желбата на поетот, ами имаат свои моменти на раѓање, што се определуваат од ред фактори во поширока оштествено-историска смисла.”

Имено, доколку се обидеме да ја разбереме оваа лирска креација низ призма на темпоралната актуелност на мигот, вистината е дека гласот на Конески во неа ќе прозвучи епохално и утешно, со потсетување дека стихот постои, зборот постои, а оттаму постоиме и ние, ние коишто живееме во време оскудено за вистина и уметничка убавина. Промислувањето на Конески на поезијата е категорично јасно. Поезијата, Конески ја согледува sub specie aeternitatis, притоа придавајќи ѝ универзално, општочовечко значење. Имајќи ја оваа мисла предвид, би можеле да процениме дека не би била излишна мислата на Имануел Кант за поезијата. Имено, верува тој, дека поезијата е најслободната, најпрефинетата уметност. Поезијата е директна презентација на естетските идеали, уметност на проследувањето на слободата на имагинацијата чиј идеал е разбирањето.

“Трактатот за зачетокот на песната” е напишан во духот на една аналитичка, спекулативна, имагинативна поетска интенција. Збор е за песна којашто на себе ја наметнува и определбата како авторефернцијален лирски запис, имено, внатре самиот поетски израз се проблематизира литерарното прашање за суштината и зачетниот искон на поетскиот збор. Оттаму, можеме да го објасниме обидот на Конески капиларно, расчленувајќи и проникнувајќи во јадрото на поетската мисла да открие каде и што го бележи нејзиниот зачеток.

Присутно е објективизирање на своевидно строга филосовска и чувствена линија, коишто функционираат во еден впечатлив и чудесен спој. Така, лирскиот субјект го следи филосовскиот императив, имено тој копнее да допре до сржта на песната, се запрашува, умува, согледува, но едновремено тој чувствува, го следи поривот да допре до радоста на спознанието на поетската вистина. Токму, тој амалгам на строгата сенименталност и филосовската доследност, на песната ѝ придаваат автентичен лирски ритам. Впечатлива е едноставната монофонична контемплација на лирскиот субјект, меѓутоа, како плодови на таа контемплативност и задлабочена мисловна потрага, се раѓаат засебни лирски ентитети ( Идејата, мислите), поетска креативна  и мотивска постапка којашто остварува семантичко- мисловна  повеќеслојност и простор за интертекстуална но, и интермедијална интерпретација на стихот.  Притоа, низ првите стихови, го среќаваме лирскиот субјект којшто во едно запрашано и колебливо расположение ја изразува мисловната апорија.”Мислите уште се нерасчленети , без ритам./ Што иде прво: мислата или ритамот,/ за здружени да зазвучат како музика?”

Имено, јасни се поетските идејни слики, лирскиот субјект креира митска алузија на своевиден хаос, отсуство на поредок, поглед кон своевиден архетипски принцип и почеток.Оттаму, можеме да говориме и за извесна старозаветна и библиска конотататвна вредност на овие стихови. Бог започна да го создава светот со зборовната заповед за раѓањето на светлината којашто го разбранува првобитниот хаос. Аналогно, мислите се неорганизирани, лебдат во отсуство на строг, поетски мисловен облик и ритам.   Едновремено провејува и меланхолично чувство на празнина и недостаток. Зарем можеме да замислиме свет без поетска мисла, свет во кој мислите би останале нерасчленети и без ритам?  Но, впечатлива е реторичката запрашаност во вториот стих. Дали мислата му претходи на ритамот или пак, тој ѝ претходи на мислата, затоа што, навистина тие здружени градат каракатеристична  поетска фоноструктура и звучат како музика. Оттаму, “Највпечатлив е тогаш музикалниот мотив,/ но, тој е жижнат од вкрстена мисла со мисла/ како вкрстена молња со молња.” , или “Така музиката надгласува,/ но, таа има свое првобитно огниште”.

Повторно, мислата е креациониот принцип и императив. Во суштина, оваа претстава  за мислата обединета со ритамот коишто заедно чекорат по иста патека при чинот на поетското создавање, допира со својата евокација за античкото единство на зборот и звукот, неслучјано и самиот Хомер во рамки на епската традиција на усно пренесување, е едноставно определуван и како пејач или (грч. ἀοιδός). Оттаму, и пренесувањето на уметничкиот збор се одвивало благодарение на мнемотехничката моќ на зборовните конструкции, обградени во богатството од ритам, рима и различни фонетско-морфолошки фигури чијшто сојуз ја олеснал  мисијата, убавината на тие плодови на уметноста на зборот, да биде формално петрифицирана сè до процесот  кога човештвото започнало со техничко запишување на праисконската уметничката мисла. Доказ за единството на мислата, зборот и звукот, или мелодијата се и библиските псалми.  Самите псалми, (грч. ψαλμοί), во декларативен превод означуваат, зборови кои се придружени со музика. Оттаму, неслучајни се и ликовните претстави на кралот Давид, којшто во придружба на музички иструменти ги создава и упатува зборовните пофалби до Бог, или подобро речено, преку обединувањето на звукот и зборот се обидува да допре до метафизичката и оностраната природа на постоењето. Притоа, лирскиот субјект упатувајќи на спојот на звукот, музиката и ритамот со мислата ненаметливо иницира будење на овие алузивно поттикнати поетско-историски слики.  Следните стихови придаваат своевидна чувствена и емоционална колоризација како и семантички ангажирана позадина-  “Што се наложило –  не мора да биде првично,/ а може само да зема сила од првичното./ Виножитото блеска и нè засенува,/ а првична е влагата пронижана од сонце./ И музиката не се раѓа од ништо,/ ами од засек на мисла со мисла/ како кремен во трат.”   Имено, лирскиот субјект остварува убедување дека сè има свој зачеток и извор, извор којшто еманира сила, прапочеток кој дефинира. Сликата на виножитото кое се раѓа од спојот на влагата со сончевата светлина, е можеби и најилустративна во поглед на лирскиот немир кој трага по изворот на мислата и поетскиот збор. Во духот на неоплатонистичката философија на Плотин и неговото промислување за враќањето и патот кон Едното, се и последните стихови од “Трактатот за зачетокот на песната”. Имено, лирскиот субјект конечно допира до зачеткотот на песната, она од што и оваа песна потекна и започна.  “И така – првото е она на кое пак најпосле се /враќаме,/ првото е – како маглина- сè уште сматната / Идеја”. И понатаму, соодветни би биле и неколку констатации коишто би го следеле овој дух на арахаичното и филосовско промислување. Се разбира, Идејата, мислите и ритамот,  Конески успеал да ги реактуелизира во еден целосно нов, висококонтемплативен модус на поетско изразување. Имено, Идејата е прапочетокот на стихот и мислата, прапочеток на микрокосмос како песната. Поезијата само по себе е форма која доколку промислуваме  аристотеловски, може да биде сфатена и како форма чија граѓа се зборовите, а таа како форма се стреми кон својата ентелехија, својата единствена цел, а тоа се разбира би бил  високиот уметнички идеал, при што формата, или Поезијата повторно би била граѓа, односно инспиративен извор за креација на нова форма, соодветно, нова поезија.

Добро позната е параболата со пештерата на Платон и неговиот апсолутен свет на Идеите, токму оние Идеи до коишто не е возможно уметниците да допрат, но Конески како сепак да успева Идејата да ја доближи до уметноста, идејата којашто го бележи зачетокот на песната.

Навистина, Конески  недвосмислено ја обединува философската домината и уметничката поетска интенција, подавајќи лирски запис којшто е високорефлексивен и рационален, своевидна апологија на умот и мислата, а заедно со нив и универзалната семантика на поезијата.

 

Елена Карпузовска