Идентификацијата на Блаже Конески со други македонски поети

Викторија Блажеска

…Но тебе зар тој дел те чекал:
да бидеш име во прашен том
и лист пожолтен в библиотека?
Конески, Средба со Жинзифов

Многузначноста на постигнатото на Блаже Конески со своите корени продира длабоко во сите сфери на јазично-книжевното постоење на нашите простори, па и пошироко. Неговиот научен израз е информиран и авторитативен, а неговото поетско присуство предизвикува незаборавно, силно и лично читачко искуство. Во оваа прилика ќе се занимаваме со литературната дејност на Конески, поконкретно со неговата поезија, и тоа со песните посветени на други поети. Овој есеј го поставува прашањето до која мера Конески во својата поезија се поистоветува со своите претходници, поточно со останатите звучни имиња пред сè во македонската поезија. Нашата претпоставка е дека степенот на идентификација е голем, од причина што самото занимавање со поетска дејност бара еден вид здружување на браќата по перо и тоа е главната теза што ќе се обидеме да ја аргументираме во понатамошниот текст.
Причини за избор на една ваква тема за обработка има повеќе. Најпрвин, прашањето за врската помеѓу Конески и македонските поетски имиња кои се појавуваат во одредени песни се наметнува на некој начин само од себе при нивно читање. Во поемата „Ракување“, на пример, која е напишана во вид на стиховит дијалог помеѓу Коста Рацин и Коле Неделковски, тоа што и двајцата соговорници се македонски поети, современици, не е ни најмалку случајно. „Средба со Жинзифов“ веќе во самиот наслов поставува една анахронистичка нелогичност; се знае дека физичка средба е невозможна бидејќи нема преклопување помеѓу годините во кои живееле двата поета, така што се поставува прашањето од каков вид е таа средба, штом не е логично да биде физичка. Понатаму, заради повеќеслојноста на делото на Конески, потребен е свеж поглед на неговата поезија и поетика, со цел што поголем дел од тие слоеви да се распостелат што е можно попрегледно пред читателите. Најпосле, и ние, денес, кога Конески физички го нема, би сакале да воспоставиме врска со него од типот каква што ќе видиме дека воспоставува тој со своите претходници.
Од суштинска важност при одговарањето на поставеното прашање во врска со степенот на идентификација е да се разберат некои гледишта и аспекти на поетиката на Конески и истовремено да се поврзат и поткрепат со извадоци од самите песни за кои ќе станува збор во овој текст. Најпрвин накратко разложувајќи ја неговата теорија за откривањето на песната, ќе дојдеме до некоја теоретска основа за улогата на песната, откаде што ќе произлезе ставот на Конески за улогата на поетот. Во овој прв дел ќе стане збор за внатрешната, вродена потреба за идентификација со други поети.
Второто, секундарно прашање што ќе го разгледуваме е поврзано со една универзална нишка што се провлекува низ песните на Конески посветени на другите поети, а тоа е чувството на долг кон сопствениот јазик и народ. Во поглед на ова ја пласираме претпоставката дека Конески и писателите на кои им посветил песни се поврзани меѓу другото и со тоа чувство на рестрикција на слободниот поетски израз и одбегнување на интимни теми заради чувството на долг кон татковината, кон своето. Во овој дел ќе ги разгледаме накратко и социо-историските причини за ваквиот поглед на поезијата и последиците што ги има во книжевниот развој.


Материјал за овој труд бараме првенствено во самите песни на Конески, а потоа, во помала мера, во некои пишувања, односно разговори со него во кои тој го појаснува својот став, при што нè интересира дали тој се поклопува со нашите заклучоци изведени од песните. Едно ограничување на овој есеј е што се земени предвид само најрепрезентативните дела што најексплицитно и најдиректно се однесуваат на други поети. Ова е најчесто дадено во насловот на самата песна што се поистоветува со името на писателот (на пример „Средба со Жинзифов“, „Григор Прличев“), на друг начин е експлицитно зададено во самиот наслов (на пример „Македонски поети“) или е додадено од Конески во краток опис под насловот (на пример „Ракување“). Со оглед на ова, бројот на овие македонски поети за кои ќе станува збор е прилично ограничен, и во принцип се сведува на Жинзифов, Прличев, Рацин, Неделковски и Вапцаров.

Дивинизација на поетот?

Позната е теоријата на Конески за откривањето на песната. Неговата интимна поетика се однесува на објаснувањето на песната како манифестација на духот, без притоа да ја издигнува на некое возвишено, натчовечно ниво. (Андреевски: 2008) Никнувањето на песната може да се спореди со решавањето на логички проблем: решението веќе постои, само треба да се открие. Неминовноста на поезијата и нејзиното откривање од страна на поетот се наоѓаат во средиштето на таа негова поетска филозофија, меѓутоа овде не се работи за тоа дека песната постои, пред да се напише, во Платоновиот свет на идеите, бидејќи самиот Конески изјавува дека неговите размислувања не треба да се сфатат на филозофски начин. Според Конески (Андреевски: 2008), поезијата и филозофијата се две сосема различни нешта и треба да се поставува остра граница помеѓу нив.
Ако песната претставува решавање на внатрешен проблем на човекот, повик во стих да се изрази една неминовност, тогаш поет е човекот што ја чувствува таа неминовност и потребата да се напише стих. Според тоа, поетот исто така не треба да се боготвори (Андреевски: 2008). Исто како што поставува строга граница помеѓу филозофијата и поезијата, чистата, јасна мисла на Конески разграничува и помеѓу значењето на тоа да се биде поет и да се биде човек. Поетската дејност не го презема постоењето на човекот, улогите на поет и на обичен човек, смртник, можат да коегзистираат.
Во „Средба со Жинзифов“, мртвиот поет му зборува на Конески „како одглас в душа“ (Конески, 1953) и вели:

Зар в песна си ме сетил?
Не в песна животот мој е
како што јас го знам.
Едно е поет да бидеш,
друго да жолч те јаде
одошто многу сакаш,
одошто скован си…
(Конески, Средба со Жинзифов)

Разликата меѓу она суштински човечкото, таа жолч, скованост и претерано сакање, и да се биде поет е прикажана многу експлицитно во овие стихови. Се поставува прашањето дали Конески дошол во контакт со човекот Жинзифов или со поетот Жинзифов. Во времето кога е напишана оваа песна (1953 година) Конески немал многу материјал за Жинзифов (Пирузе-Тасевска, МАНУ), така што можеме да претпоставиме дека навистина го „сетил во песна“, односно двајцата ги поврзала токму нивната поетска дејност.
Оттука произлегува вродената потреба на поетот да се поврзува со други поети, да пронаоѓа сродни души кај коишто исто така се јавил тој нагон да се изразуваат преку стих. Конески ни го потврдува тоа, повторно на експлицитен начин, со стиховите:

О другари, зар од нас секој
во немир ликот не го будел
на оние низ мрачни векој
што носеле на подвиг удел?
Конески, Средба со Жинзифов

 

„Подвигот“ на Жинзифов се состои во неговата поетска дејност и тоа е тоа што го приближува до Конески, меѓутоа конечната врска меѓу нив е нивото на човечност што Конески го бара од Жинзифов („…Штом јад ме стиска/и срцево е студен камен/јас кај да најдам душа блиска…?“) Од ова изгледа дека поезијата игра улога на очовечување, односно го истакнува човечкото кај поетите, на тој начин поврзувајќи ги. Така, Жинзифов, иако мртов, е хуманизиран, односно очовечен лирски субјект (Пирузе-Тасевска: 2002) кој конверзира со живиот Конески на сосема еднакво ниво. („Знам – можеш да ме судиш мене,/знам – имам право да те судам“). Овие едноставни, но силни стихови ја служат функцијата на поистоветување и еднаковост на двајцата поети од највисок ред, зашто во ниту еден момент двајца луѓе не се толку еднакви како тогаш кога имаат еднакво право едниот да ги суди постапките на другиот, било во поезијата, било во животот. Фактот што Конески се поставува на исто рамниште со својот претходник, на чија поезија ѝ се восхитува, го потврдува ставот на Конески дека поетот, колку и да е голема неговата заслуга, не треба да се дивинизира. Кога сите епитети ќе се излупат, она што останува е човек, ништо помалку и ништо повеќе.
Всушност, песната „Средба со Жинзифов“ може да се чита во два основни, и денес актуелни слоја: прво, како дијалог помеѓу два човека; второ, како дијалог помеѓу два поета; и во двата случаи тие се наоѓаат на исто рамниште, иако помеѓу нивните два света постојат огромни разлики. Конески умее да се соживее со светот на Жинзифов и покрај овие разлики; тој оди дотаму што дури има и физичка претстава за својот славен претходник („Јас би те познал веднаш, мислам,/по твојот опул мрачен,/по одот брз и литото палто,/по ликот сув и мачен.“)
Со други зборови, една причина поради која Конески бара поистоветување со некого од своите претходници е лекување на осаменоста, а причината што се поистоветува токму со Жинзифов е тоа што заедничка им е дејноста со која се занимаваат, односно Жинзифов може да го разбере Конески и на двете нивоа – како поет кој со еден исконски крик на болка се бори против заборавот („О зар ќе згасне мојот спомен,/мојата мака и подвиг буен?/Кажете. Сам сум… Викам. Молам./Зар никој нема да ме чуе?“) и како човек. Човекот е тој кој го доживува светот околу себе на определен начин, а поетот ја пронаоѓа песната како една можност и прилика тоа да им се соопшти на останатите луѓе преку стих. На овие две нивоа (како поет и како човек) Конески бара потврдување од својот претходник, а тоа е само една од дихотомиите со кои песната изобилува. Во принцип се работи за испреплетување помеѓу два повика за помош, тој на Жинзифов кој Конески го „сетил в песна“, стравот од времето кое дебело се напластува на неговиот спомен, претсмртен вик на човек кој се грчи во болна агонија, и крикот на самиот Конески, кому во момент на криза и слабост му треба помош од човек кој поминал низ истите недоумици што ги носи со себе и животот, а и поезијата.

Страв од заборав
Негова песна, а може
само издив му се чинела
што гине од срце откинат,
без трага за човека,
и никој ништо
за еден живот
нема да знае…
Конески, Ракување

Парадоксот на поезијата е тоа што има функција да очовечува, како што видовме во претходниот дел, а истовремено нуди бесмртност и можност за овековечување на сопственото име во историјата. Меѓутоа, второто не оди без првото, зашто не е целта да се биде само „име во прашен том/и лист пожолтен в библиотека“, овековечување како формалност, без доза на човечност и лично, интимно доживување и препрочитување на поетскиот материјал од страна на генерациите што доаѓаат. Токму за тоа се залага и Конески кога го воспоставува својот однос со претходниците.
Мотивот на надеж за бесмртност преку поезијата е присутен и во поемата „Ракување“. Таа е напишана во форма на дијалог помеѓу Коста Рацин и Коле Неделковски и веќе самиот избор на Конески да стави зборови директно во устите на поетите зборува за степенот на близост кој го чувствува со нив. Средбата со претходниците во оваа поема е од поголема сложеност бидејќи се одвива на две нивоа – самиот текст е среќавање помеѓу Конески, Рацин и Неделковски, додека последните двајца од своја страна имаат неземна средба со Константин Миладинов. Фактот што оваа приказна на идентификација е сместена во рамките на друга приказна на идентификација укажува на длабочината и непрекинатоста на таквото идентификување, односно дека тоа се распостила линеарно низ времето и дека секој поет може да се повика на својот претходник во секое време.

 


Двете најактуелни нишки што се испреплетуваат во оваа песна се стравот од заборав и чувството на долг кон својот народ и татковината. Со помош на извадоци од поемата „Ракување“ ќе видиме дека тоа се уште два елемента со кои Конески се поистоветува со своите претходници.
Што се однесува на првата од двете, извесноста на стравот од заборав како природен човечки страв се совпаѓа со гледиштето на Конески дека не треба да се дивинизира ниту поетот, ниту поезијата. Точно е дека со тоа што зборовите се еднаш засекогаш забележани на хартија, поезијата обезбедува еден вид бесмртност за поетот, меѓутоа потребно е тие да се читаат, за да преживее поезијата, а со неа и поетот. Главната причина зошто поезијата е потребна Конески ја бара во идејата за функцијата на поезијата како средство за актуализација и освежување на јазичниот исказ (Хавранек: 1963) Оваа функција што поетот мора да ја има на ум, може често да биде предизвик за него, бидејќи е тешко да ѝ се одолее на автоматизацијата на говорот. Ова е само еден пример за тешкотија при извршување на поетската дејност во врска со која човек природно би сакал да се консултира со своите претходници, а едновремено и шанса за спас од заборав на поетите.
Како и да е, тој страв е многу реален веќе и на чисто човечко ниво, дури и ако го исклучиме стравот од недостојно извршување на поетската дејност, од тоа да се биде едноставно „недоволно добар“. Психологијата ја познава оваа основна потреба за самопотврдување на човекот со помош на споредување со други човечки суштества со кои го поврзува нешто, во случајов заедничката дејност.
Во „Ракување“ стравот од заборав е од една страна речиси паничен кулминирајќи со реторичко прашање („Кој ќе ни прости?/Кој ќе заживее со нашава душа/и тогаш кога ќе не нема?“), за да се трансформира во жива надеж и оптимизам по „средбата“ со Миладинов („И нас некој вака ќе нè спомни“).

Долг
Бегаше возот тогаш наврнат,
рикаше во темницата;
така рикаше мака во мене
дека сум роден во згазено племе
Конески, Спомен

Вториот елемент што многу поизразено ги поврзува четворицата поети е чувството на долг кон својот народ и својата татковина, односно чувство дека нивната поетска дејност треба да им служи на интересите на народот. Ова ќе го објасниме во најтесна смисла земајќи предвид две работи: функцијата на поезијата како средство за обнова на јазикот и потребата на поетите да се држат до теми актуелни и конзистентни со социо-историските случувања во нивната земја.
Овие две точки се поврзани меѓусебно и се однесуваат на две улоги кои поезијата треба да ги има, според Конески. Првата налага искористување на креативната отвореност на јазикот (ван де Лагемаат, 2011) како таква во поезијата со цел да се обноват содржините и самото изразување (Андреевски: 2008). Втората точка се однесува на потребата поетите да ги следат приоритетите на народот и со духовните производи што ги пласираат да ги поткрепуваат општите трендови. Пример за појаснување дава Конески во едно интервју за МТВ. Тој сведочи дека неговата генерација на повоени поети своевремено се соочува со релативно мало поетско наследство во стартот, на коешто треба да се надоградува следејќи ги актуелните „социјално назначени теми“. Во времињата кога општ приоритет е градење на поетската ризница на една држава, задача на поетите е да ги остават интимните теми настрана и да создаваат текстови кои му се од полза на народот, на пример како морална поддршка, кои воспеваат теми кои се општи и сеприсутни. Тоа објаснува зошто Конески најпрво се погрижил да напише еден монументален, национален текст како „Тешкото“, а дури потоа да ги создава своите, на пример, минијатури, оние стегнати, дури скржави поетски форми кои стануваат негов заштитен знак во подоцнежните години од животот, а кои најчесто обработуваат интимни теми.
Конески ја разбира оваа потреба и тренд кај своите претходници, претставувајќи ги Рацин и Неделковски како еден вид Прометеи кои наместо оган му ја носат на својот народ „живата вода на поезијата.“ Водата е земена за симбол наместо огнот, бидејќи иако огнот кој оригиналниот Прометеј им го дал на луѓето им го осветлува патот, сепак водата е таа која директно дава живот, а „живата вода“ во народните приказни е секогаш супстанција со магична моќ, така што споредувајќи ја поезијата со жива вода, Конески на силен начин ја објаснува нејзината моќ. Ако се сетиме дека песните на Рацин и Неделковски навистина се во главно од социјално-трудова природа, тука е очигледен тој стремеж да се пишува онака како што диктира времето во кое се живее и да се подготвува револуција чиешто главно оружје е зборот.
Меѓутоа, ова е само основата на службата што поетите треба да ја вршат меѓу својот народ. Тие се избраници што заради својата чувствителност кон таквите сеопшти струења (не само индивидуата, туку и општеството како такво има свој сеизмограф) најнепосредно ја чувствуваат потребата што преовладува во нивното општество. Така, на пример, на генерално хипотетичко ниво, само за илустрација, доколку одредена нација се наоѓа во војна, следува логички дека сите поетски теми би биле запоставени, освен тие поврзани со војна, бидејќи тоа е главна преокупација на народот во тој период.
На поширока основа, оваа идеја е прекрасно сумирана во стиховите кои се дел од говорот на Рацин во поемата:

Родината?
Видиш каква мисла:
врсница таа е наша!

во смисла дека потребите на родината се истовремено и потреби на народот и стремеж e на поетите да ги задоволат тие потреби преку создавање на таква поезија каква што во одреден социјално-историски концепт му е потребна на еден народ. Татковината, меѓу другото, се гради најмногу врз основа на културното наследство, а пишаните текстови се елементарен дел од тоа наследство, пренесувајќи ги од генерација на генерација истовремено и искуствата и јазикот на нашите предци. Тоа културно наследство расте заедно со луѓето и меѓусебно се одржуваат во живот.
Иако, како што имплицитно веќе спомнавме, сето ова подразбира жртвување на природниот нагон за пишување директно за себе во полза на искористувањето на теми кои дефинираат еден глобален, сеопшт стремеж, овој процес не е воопшто механизиран. Напротив, складно со залагањата на поезијата да го актуализира, наместо да го автоматизира, за такви достигнувања е потребен човек, поет, доволно чувствителен на овие вибрации за да може да ги следи актуелните теми меѓу својот народ на сметка на издигнувањето на сопствената поетска персона.
Интересно би било да се размисли дали токму овие ограничувања и жртви ги има Конески на ум кога користејќи се со метатекстуалност му апострофира на Рацин во „Очовечување“:

Не:
роди се човек – роб биди,
ами:
роди се роб и роб биди,
Кочо Рацине, брате!
Конески, Очовечување

Овие кратки стихови можат да се интерпретираат на најразлични начини, меѓутоа за нашата теза во моментот е најсуштествено апострофирањето, односно употребата на интимното „брате“ при обраќањето до Рацин – тука со малку и едноставни зборови е на ефикасен начин прикажана блискоста помеѓу браќата по перо онака како што ја перцепира Конески. Кога би го надоврзале ова со

Знам – можеш да ме судиш мене,
знам – имам право да те судам

добиваме јасна слика за блискоста што Конески ја чувствува со овие поети без разлика на временската и географската оддалеченост (Конески го видел Рацин само еднаш во својот живот, и тоа оддалеку, а Жинзифов, како што кажавме, никогаш). Надворешната причина за тоа поистоветување и блискост е заедничкото чувство на долг кон татковината којшто произлегува повторно од нивната поетска дејност, од нив како поети и како луѓе.
Парчето поезија што ќе го земеме предвид, а низ кое можеби на најболен начин се провлекува чувството на долг кон татковината е „Григор Прличев“. Напишана е во прво лице, а лирскиот субјект е самиот Прличев. Тој вели:

И тогаш реско усетувам дека
сум избран – сета невола и така
и сета ропска потиштеност грда
на еден народ да ја истрадам,
молчаливо и тврдо да ја носам.
Конески, Григор Прличев: Нож

Лирскиот субјект/Прличев овде се гледа себеси како избраник што треба да ги истрада сите маки на својот народ и тоа преку својата поезија, бидејќи токму со тоа се занимава. Тој се чувствува избран да ја испее маката на својот народ. Овие стихови неодоливо потсетуваат на песната „Спомен“, напишана од Конески уште во 1939. Репрезентативните стихови гласат:

…Бегаше возот тогаш наврнат,
рикаше во темницата;
така рикаше мака во мене
дека сум роден во згазено племе…
Конески, Спомен

Уште во својата рана младост Конески ја почувствувал тежината на својата улога како поет кому му е судено да ги следи актуелните текови на животот на својот народ и да ги „крие во себе гробно дури не станат песна.“ Оваа мака и чувството дека треба да се дејствува за таа да се ублажи им е универзална на Конески и на горенаведените негови претходници. Конески нашол оригинален и ефикасен начин да го прикаже и долови тој нагон за поетско изразување употребен во функција на манифест упатен до сопствениот народ. Повторно се јавува потребата за самопотврдување и идентификација со претходниците, меѓутоа овојпат како последица на надворешните фактори што ја следат поезијата, а тоа се социо-политичките прилики во земјата во која живее поетот.

Поезијата е најзалудна работа на светот?

Разгледувајќи ги ставовите на Конески во поглед на улогата на поезијата, поетите и анализирајќи одредени исечоци од неговите песни кои се однесуваат на други поети, стигнавме постепено до одредени заклучоци за неговиот степен на идентификација со нив. Идентификувавме два вида меѓусебно испреплетени причини заради кои Конески бара поистоветување со своите претходници:
• внатрешни причини што треба да се бараат во самата природа на човекот и неговиот психолошки нагон да бара самопотврдување кај луѓе што се занимаваат со иста дејност како него, тука влегува и стравот од забот на времето и желбата на човекот, а пред сè на поетот да остави нешто зад себе по што ќе биде запаметен и спомнуван
• надворешни причини што произлегуваат од социо-историските околности кои ја придружуваат поезијата како човечка дејност, како нагон што тешко може да се одвои од човечкото постоење

Тоа што ги поврзува сите овие поети се токму тие заеднички карактеристики – како поети ги чувствуваат приликите во земјата во која живеат и тематиката и изразот на својата поезија ги приспособуваат за во тие прилики да го поддржуваат својот народ за сметка на интимните теми и интимниот поетски израз; како луѓе ги спојува универзалната потреба одвреме-навреме да се повикаат на некој свој претходник за да најдат потврдување за она што го прават, некој еднаков на нив што е достоен да им суди и кого се достојни да го судат.
Самиот Конески ја доведува во прашање иднината на поезијата во својата мала збирка есеи за личната поетика „Еден опит“. Неговиот главен аргумент дека поезијата мора да опстане паралелно со човекот е токму функцијата на поезијата во актуализацијата на јазикот, која ѝ е вродена на поезијата и поврзана со возможноста на јазикот да се користи креативно и уникатно. Според ова, поезијата не е автоматизирана, и тоа е неговиот главен восклик во песната „Македонски поети“, којашто го сумира одговорот на нашата теза:

Македонски поети
Каква судбина!
Да ти се чини дека правиш
најзалудна работа на светов.
А сепак Рацин и Вапцаров
како два силни бора
шумат
и пак е
сè
со човечка смисла
исполнето.

Во оваа кратка, едноставна, но ефикасна песна, Конески дава силен противаргумент секому кој тврди дека поезијата му е непотребна на човештвото. Секому, а пред сè себеси во миг на криза и неверување во она што го работи, нешто што го почувствувал секој кој ѝ го посветил својот живот на која било дејност. Поезијата не е егзактна, лажлива е и нема некоја функција од фундаментална важност за човечкиот свет. Но, зарем не се тука Рацин, Вапцаров и останатите претходници на Конески? Зарем не ја почувствувале и тие разорната моќ на несигурноста во себе и во својата дејност, сепак останувајќи, како силни борови, „зимзелени“, односно, не дозволувајќи ништо да ја промени нивната сушност? И зарем самиот факт што успеале да создадат бесмртни дела во поезијата не е доволен доказ дека на свој начин победиле?
Поезијата е човечка дејност, бара човечка смисла, а не формалност во процесот на овековечување и тоа е тоа што Конески го бара кога им се обраќа на своите претходници. Тој се поистоветува со нив во голема мера едноставно бидејќи е човек и бидејќи е поет свесен за вредноста на поезијата за човештвото.
Покрај едноставноста, уште еден елемент е универзален за поезијата на Конески, а тоа е неговата свест за возвишеноста и одговорноста на поетскиот чин (Матевски: 2008) без притоа да го боготвори ниту поетот, ниту самата поезија. Поетската дејност на Конески е разрешување на неговите внатрешни конфликти, така што обраќањето на своите претходници и високиот степен на идентификација со нив е потрага по човечката смисла која е главен двигател на струјата на поезијата и борба против нејзина автоматизација. Надежта за човечност и разбирање е сенка што го следи поетот Конески потсетувајќи го него, а и нас, неговите следбеници, кои го добиваме нагонот да му се обратиме и да се поистоветиме со него денес, дека сè, вклучително и поезијата, мора да биде исполнето со човечка смисла.

Користена литература
Примарна литература:
1. Конески, Блаже: „Поезија“, Скопје: „Култура“, 1967
2. Конески, Блаже: „Песни“, Скопје: „Култура“, 1990
3. Конески, Блаже: „Песни и препеви“, Скопје, „Култура“, 1990

Секундарна литература:

1. Андреевски, Цане: „Конески: Кажувања за животот и литературата“, Скопје: „Слово“, 2008.
2. Лагемаат, Р. ван де: “Theory of Knowledge for the IB Diploma“, Кембриџ: „Cambridge University Press“, 2011.
3. Матевски, Матеја: „Поезијата на Блаже Конески“, предговор во: Конески, Блаже: „Послание“, Битола: НИД „Микена“, 2008.
4. Пирузе-Тасевска, Виолета: „Блаже Конески за македонскиот романтизам“, во „Делото на Блаже Конески: остварувања и перспективи“, меѓународен научен собир по повод 80-годишнината од раѓањето на Блаже Конески, Скопје: МАНУ, 2002.
5. Хавранек, Бохуслав: „Studie o spisovném jazyce“, Прага: Чехословачка академија на науките, 1963, во Конески, Блаже: „Послание“, Битола: НИД „Микена“, 2008.

 

Слики на Хуан Миро