Патот од фолклор до книжевен текст

Фолклорот е усно анонимно творештво, настанато од колективната имагинација на една заедница. Книжевните текстови најчесто се плод на имагинацијата на еден автор, но се среќаваме со многу примери во книжевната историја кога авторот свесно или несвено црпи инспирација и мотиви од народното творештво. Авторот може да земе одреден фолклорен мотив кој му се допаѓа и да го имплементира во своето дело, но тој процес не е воопшто едноставен.

Прво, ако ја земеме предвид миграционата теорија за сличностите во фоклорните мотиви, авторското дело нема да црпи само од една нардона усна сказна туку од илјадници други сказни и мотиви кои ѝ претходеле и влијаеле. Едни од најпознатите книжевни текстови кои се инспирирани од фолклорот се античките епови. Творби како Илијада, Одисеја, Гилгамеш и Махабхарата првично биле дел од фолклорот, усно пренесувани во текот на илјадници години преку народни пеачи- поети т.е. рапсоди. Овие народни пеачи следеле одреден кодекс при пеењето и раскажувањето, но една фолклорна приказна добивала безброј верзии поради различните историски контексти на раскажување, а и уникатната интерпретација на секој рапсод. Теориите на истражувачката Стефани Дали ја потврдуваат повеќеслојноста на еден фолклорен мотив. Таа верува дека сличните теми во Месопотамската книжевност, Стариот Завет, Грчката книжевност и 1001 ноќ се должат на влијанието што ги имала Акадската култура на Блискиот Исток во Антиката. Акадската култура била централна во Блискиот Исток, дури и јазикот се сметал за официјален дипломатски јазик. Писарите од сите култури учеле акадски, а и акадските трговци кои патувале на подалечни дестинации земале рапсоди со нив за да има кој да ги забавува. Поради ова, приказни и мотиви од Акадскиот фолклор (како мотивот на потопот) можеле лесно да се пренесат на другите територии и да бидат прифатени од далечните народи со што секаде се создавала различна верзија. Вакви трансофрмации на фолклорни сказни поради миграции се случувале и во рамките на една култура. На пример, рапсодите во Индија односно сутите го менувале јазикот и стилот при раскажувањето во зависност од кој дел на Индискиот полуостров се наоѓале.

Второ, преодот од фоклор кон книжевен текст секогаш се случува во одреден историски контекст па така има многу примери кога фолкорна приказна се интерптерира и запишува под влијание на политички идеологии. Неретко изменетите верзии стануваат пропаганден материјал. Ова се случувало уште во Антиката. На пример, кога Браманите ја запишувале Махабхарата, тие одбрале една од многуте постоечки верзии, а исто така имале и одредени конкретни цели. Тие сакале да ја присвојат приказната и да ја овековечат како нивна историја, но и преку неа да ги проповедаат своите вредности. Затоа тие и ги измениле приказните, вметнувајќи сопствени морални пораки и додавајќи дури 90 000 нови стихови. Во другите антички култури, кога владетели како Аршубанипал и Шулги наредиле да се запишат усните преданија, тие исто така имале одредени цели – покажување почит кон боговите, зајакнување на власта, покажување на статус итн. Шулги дури верувал и проповедал дека е крвно врзан со Гилгамеш со што си го издигнал статусот на божествен владател. Ова можеби влијаело врз стилот на пишување, но и врз селекцијата на приказните (митовите за Гилгамеш) кои станале дел од епот. Слични ситуации среќаваме и во помодерното време како на пример ликот на Фауст.  Преку овој лик, можеме да видиме како обичен човек може да се мистрифицира, да стане дел од фолклорот, од пропаганден религиозен материјал и понатаму и од книжевно уметнички дела. Ексцентричниот карактер на Фауст, наклонет кон астрологија, магија и други мистични пракси станал совршен симбол за зло во очите на протестанската црква. Под влијание на христијанската догма и говорите на Мартин Лутер (во кои Фауст е претставен како ѓаволски магионичар), неколку писатели пишуваат книги за Фауст. Во нив, се прави релација меѓу Фауст и окултното која веројатно кулминира со познатиот договор меѓу Фауст и ѓаволот. Преку книгите, овој лик станува и дел од фолклорот на неколку народи, а потоа преку фолклорот станува инспирација за култни писатели како Гете и Булгаков. Ликот на Фауст до денес се појавува во филмски и книжевни дела со тоа што сега окултизмот и Фауст се повеќе егзотични отколку аморални.

Како што делумно видовме преку Фауст, освен што фолклнорните мотиви можат да навлезат во одреден книжевен текст, се случува и обратниот процес. За ова е пример и романот за походите на Александар Македонски напишан од непознат автор (историчарите го нарекуваат Псевдо-Калистен). Тој роман  е настанат за време или малку подоцна од владеењето на Александар. Кога во 10-от век почнал да се преведува на старословенски и византиско грчки, црквата го трансформирала ликот на Александар од пагански владател во христијански херој. Полека сказните за походите за овој нов христијански херој влегле во фолклорот на Балканот па теоретичарите претпоставуваат дека тие служеле и како основа за легендите на Брешко Македонскиот Цар. Преку примерот на Фауст видовме дека и откако книжевниот текст ќе влезе и ќе се измени во фолклорот, тој може да се врати кон својата првобитна форма односно повторно да стане книжевен текст. Сличниот процес се случува и со анонимниот старогермански зборник со приказни за Тил Олејншпигел. Овој зборник бил преведуван од различни народи при што секој преведувач си давал своја интерпретација. Па така ликот на Тил Олејншпигел во 16 век во Германија бил трикстер, а во Белгија во 19-от век станал борец за ослободување на Фландрија од Шпанците. Во Хрватска пак, тој останува трикстер но преку преводот на Јаков Лабренчич, Тил Олејншигел се преименува во Петрица Керенпух и влегува во народниот фолклор. Потоа, во 20-от век, Мирослав Крлежа ги зема усните преданија за Петрица Керенпух од фолклорот како инспирација за книга (Балади за Петрица Керенпух). Потоа оваа книга, заедно со легендите за Итар Пејо, станува инспирација за книгата на Славко Јаневски, Евангелие по Итар Пејо.

Преку првите примери се гледа како една фолклорна приказна трпи трансформации уште пред да биде запишана. Во понатамошните, се забележуваат и влијанијата на општествените фактори (миграции, актуелна политичка ситуација, религија итн.) врз преодот на фолклорната приказна во книжевен текст. Преку последните примери, може да видиме и дека книжевноста и фолклорот си одат рака под рака. Тие се испреплетени, постојано си влијаат и се надополнуваат. Можеби никогаш не ќе ги слушнеме изворните приказни за митскиот јунак Гилгамеш, но во светот ќе ја сведочиме и ќе биде присутна вечната транформација на овој фолклорен мотив (дали во рамките на  книжевните текстови или можеби и во некои идни усни преданија).

 

Филипа Попова